Việt Nam đang trở thành điểm đến hấp dẫn của các chuyến lưu diễn âm nhạc quốc tế. Câu hỏi tiếp theo là làm thế nào Việt Nam có thể xây dựng những nghệ sĩ, câu chuyện và thương hiệu văn hóa của riêng mình để thu hút khán giả từ các quốc gia khác.

SỰ KIỆN LỚN: Nhóm nhạc nam Hàn Quốc BIGBANG biểu diễn tại Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình ở Hà Nội vào ngày 24 và 25 tháng 10. Mỗi buổi hòa nhạc thu hút khoảng 45.000 người hâm mộ. Ảnh: VNA/VNS.

Tác giả: Gyeng-chul Kim và Trần Thọ Đạt*

Việt Nam đang trở thành điểm đến hấp dẫn của các chuyến lưu diễn âm nhạc quốc tế. Những buổi hòa nhạc lớn thu hút du khách, lấp đầy các khách sạn và tạo việc làm cho các doanh nghiệp địa phương. Chúng cũng cho thấy khán giả Việt Nam sẵn sàng chi trả cho những trải nghiệm văn hóa chất lượng cao. Câu hỏi tiếp theo là làm thế nào Việt Nam có thể phát triển những nghệ sĩ, câu chuyện và thương hiệu văn hóa của riêng mình để thu hút khán giả từ các quốc gia khác.

Câu hỏi này vượt ra ngoài lĩnh vực giải trí. Nó liên quan đến nguồn nhân lực mà Việt Nam cần cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Một bộ phim cần các nhà biên kịch và diễn viên, nhưng cũng cần các kỹ sư phần mềm, nhà sản xuất, luật sư và những người am hiểu thị trường nước ngoài. Một trò chơi điện tử thành công kết hợp lập trình, nghệ thuật thị giác, âm nhạc và kinh doanh. Chúng tôi gọi đây là “nhân tài hội tụ” (convergence talent): những người có nền tảng chuyên môn vững chắc và có thể làm việc trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

Hàn Quốc mang đến những bài học hữu ích. Làn sóng văn hóa của nước này phát triển thông qua đầu tư vào các doanh nghiệp sáng tạo, công nghệ, giáo dục và phân phối quốc tế. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm này trong khi tìm ra con đường riêng của mình. Mục tiêu nên là một làn sóng V-Wave với những câu chuyện và bản sắc Việt Nam, được hỗ trợ bởi những con người có thể biến ý tưởng thành các sản phẩm mà khán giả đánh giá cao.

Năm 2005, KAIST thành lập Trường Sau đại học về Công nghệ Văn hóa. Trường đã đưa kỹ thuật kết nối với âm nhạc, nghệ thuật, trò chơi điện tử và di sản văn hóa. Đây là một bước đi khác thường đối với một trường đại học nổi tiếng nhất về khoa học và công nghệ. Điều này thừa nhận rằng các ngành công nghiệp mới thường phát triển từ sự kết nối giữa những lĩnh vực đã có.

Các nghệ sĩ biểu diễn tại buổi hòa nhạc “Anh Trai Say Hi” năm 2025 ở Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình, Hà Nội. Những buổi hòa nhạc như thế này đã góp phần xây dựng lượng khán giả lớn hơn cho các nghệ sĩ Việt Nam.

Các trường đại học khác của Hàn Quốc đã phát triển những cách tiếp cận riêng. Đại học Quốc gia Seoul thành lập một trường sau đại học về khoa học và công nghệ hội tụ. Đại học Hanyang sử dụng các vấn đề kinh doanh thực tế trong học tập dựa trên dự án. Tại KAIST, nhân văn số và khoa học xã hội tính toán tiếp tục kết nối công nghệ với việc nghiên cứu con người và xã hội.

Nền giáo dục như vậy đã giúp phát triển các kỹ năng phù hợp với trò chơi điện tử, truyền thông số và sản xuất văn hóa. Đó là một phần trong sự tiến bộ của Hàn Quốc. Đầu tư tư nhân, tự do sáng tạo, quản lý chuyên nghiệp và khả năng tiếp cận khán giả nước ngoài cũng đóng vai trò quan trọng. Các trường đại học không thể tự mình tạo ra một làn sóng văn hóa. Tuy nhiên, họ có thể chuẩn bị những con người biết cách làm việc trong các ngành công nghiệp này.

Trò chơi điện tử là một ví dụ điển hình. Chúng đòi hỏi phần mềm đáng tin cậy và những câu chuyện hấp dẫn. Các nhân vật phải thu hút người chơi, trong khi mô hình kinh doanh phải duy trì được hoạt động sản xuất. Một nhóm cần nhiều loại kiến thức và một ngôn ngữ làm việc chung. Chỉ đơn giản đưa sinh viên từ các khoa khác nhau vào cùng một phòng là chưa đủ.

Hàn Quốc cũng cho thấy văn hóa có thể hỗ trợ các hoạt động khác như thế nào. Những người xem yêu thích một bộ phim truyền hình có thể bắt đầu quan tâm đến ẩm thực, mỹ phẩm hoặc du lịch Hàn Quốc. Những tác động này phát triển theo thời gian và khác nhau giữa các thị trường. Đối với Việt Nam, bài học thực tiễn là kết nối sản xuất văn hóa với du lịch và các sản phẩm tiêu dùng ngay từ giai đoạn đầu, đồng thời giữ chất lượng của tác phẩm sáng tạo ở vị trí trung tâm.

Vì sao điều này quan trọng

Trong hơn bốn thập kỷ, Việt Nam đã xây dựng một nền kinh tế sản xuất và xuất khẩu vững mạnh. Đầu tư nước ngoài đã mang lại vốn, việc làm và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Đây vẫn là một nguồn tăng trưởng quan trọng. Quốc gia hiện cần nhiều doanh nghiệp trong nước hơn có thể phát triển sản phẩm, sở hữu thương hiệu và kiếm thu nhập từ tri thức của mình.

Du khách quốc tế thường bị cuốn hút bởi nghệ thuật múa rối nước Việt Nam. Việt Nam có nguồn chất liệu phong phú cho hoạt động sáng tạo, với múa rối nước, âm nhạc dân gian và những truyền thuyết địa phương mang đến nhiều khả năng.

Chỉ riêng giá trị xuất khẩu không cho chúng ta biết bao nhiêu thu nhập được giữ lại trong nước. Khi thiết kế, công nghệ, xây dựng thương hiệu và phân phối thuộc về những chủ thể khác, các doanh nghiệp địa phương có thể chỉ nhận được một phần hạn chế trong giá bán cuối cùng. Việc nâng cao giá trị trong nước đòi hỏi năng lực mạnh hơn trong các hoạt động này. Điều này áp dụng cho cả sản xuất và dịch vụ.

Các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo mang đến một con đường hữu ích. Các doanh nghiệp Việt Nam có thể sở hữu những câu chuyện, bản ghi âm, nhân vật, phần mềm và thương hiệu. Những tài sản này có thể tạo thu nhập thông qua các sản phẩm và thị trường khác nhau. Một bộ phim có thể dẫn đến các sản phẩm lưu niệm chính thức, nhạc phim hoặc trải nghiệm dành cho du khách. Một trò chơi điện tử có thể xây dựng một cộng đồng hỗ trợ những lần phát hành sau.

Việc chính sách của Việt Nam chú trọng khoa học, công nghệ, giáo dục và doanh nghiệp tư nhân tạo cơ hội để kết nối những nỗ lực này. Phát triển văn hóa có thể hưởng lợi từ những cải cách tương tự. Một hãng phim hoạt hình nhỏ cần những người tốt nghiệp có kỹ năng, khả năng tiếp cận tài chính và các quy định có thể dự đoán được, giống như một doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ. Chính sách nên giúp các doanh nghiệp này dễ dàng phát triển, tuyển dụng chuyên gia và hợp tác với các trường đại học hơn.

Những lợi ích không tự động xuất hiện. Hoạt động sản xuất có thể thất bại, phân phối có thể tốn kém và các nền tảng nước ngoài có thể lấy một phần đáng kể doanh thu. Vì vậy, Việt Nam cần những người hiểu về quyền sở hữu, hợp đồng, dữ liệu khán giả và lập kế hoạch kinh doanh. Tài năng sáng tạo và kiến thức thương mại phải phát triển cùng nhau. Đây là một phần thực tiễn của việc cải thiện năng suất và xây dựng các doanh nghiệp trong nước vững mạnh hơn.

Xây dựng V-Wave

Việt Nam có nguồn chất liệu phong phú cho hoạt động sáng tạo. Múa rối nước, âm nhạc dân gian và những truyền thuyết địa phương mang đến nhiều khả năng. Cuộc sống thường ngày cũng cung cấp những câu chuyện về gia đình, di cư, công việc và thay đổi xã hội. Ẩm thực, cà phê, nghề thủ công truyền thống và cảnh quan có thể giúp khán giả phát triển sự quan tâm rộng hơn đối với đất nước.

Các bộ phim và chương trình âm nhạc Việt Nam gần đây cho thấy khán giả trong nước hưởng ứng những câu chuyện địa phương được thể hiện một cách chỉn chu và với chất lượng sản xuất hiện đại. Mưa Đỏ (Red Rain) đã thu hút sự chú ý đến điện ảnh lịch sử. Âm nhạc của Hoàng Thùy Linh cho thấy chất liệu dân gian có thể tìm thấy sức sống mới trong các ca khúc đại chúng. Những chương trình như Anh Trai Say Hi đã góp phần phát triển lượng khán giả hòa nhạc lớn hơn cho các nghệ sĩ Việt Nam.

Những ví dụ này đáng được chú ý, nhưng một sản phẩm phát hành được yêu thích chỉ là bước khởi đầu. Thành công lâu dài đòi hỏi nguồn cung ổn định những tác phẩm tốt, các nhóm được đào tạo và những doanh nghiệp có khả năng tài trợ cho dự án tiếp theo. Việt Nam cần những mối liên kết mạnh mẽ hơn giữa các thành công sáng tạo riêng lẻ và hệ thống sản xuất rộng lớn hơn hỗ trợ chúng.

Khán giả quốc tế cũng cần một cách để tiếp cận những câu chuyện Việt Nam. Phụ đề, lồng tiếng, biên tập và tiếp thị tốt đều quan trọng. Các nhà sản xuất phải hiểu những gì người xem có thể theo dõi mà không làm mất đi ý nghĩa của tác phẩm gốc. Các chuyên gia người Việt ở nước ngoài và đối tác quốc tế có thể hỗ trợ quá trình này. Giá trị của họ đến từ việc hiểu cả văn hóa Việt Nam và kỳ vọng của một thị trường khác.

V-Wave cũng nên phản ánh sự đa dạng của đất nước. Các vùng miền, cộng đồng dân tộc và thế hệ khác nhau có những trải nghiệm riêng để chia sẻ. Các nghệ sĩ và cộng đồng địa phương cần được ghi nhận đúng mức và nhận được lợi ích công bằng khi tri thức hoặc truyền thống của họ trở thành một phần của sản phẩm thương mại. Phát triển văn hóa cần có sự tin tưởng này.

Kinh nghiệm từ những buổi hòa nhạc quốc tế lớn làm cho các mối liên kết kinh tế trở nên rõ ràng. Du khách chi tiêu cho vận chuyển, lưu trú, ăn uống và mua sắm. Các nhà cung cấp địa phương có thêm công việc và kinh nghiệm. Tuy nhiên, không nên tính toàn bộ chi tiêu du lịch trong một cuối tuần diễn ra hòa nhạc là thu nhập do buổi hòa nhạc tạo ra. Việc đánh giá chính xác có ý nghĩa quan trọng khi các cơ quan công quyền quyết định đầu tư vào đâu.

Việt Nam có thể sử dụng những chương trình này để cải thiện khả năng tổ chức các buổi biểu diễn lớn. Chất lượng địa điểm tổ chức, giao thông, an toàn đám đông và các thủ tục rõ ràng ảnh hưởng đến trải nghiệm của khán giả. Việc bán vé minh bạch có thể giảm gian lận. Các hợp đồng đáng tin cậy giúp nghệ sĩ, nhà tổ chức và nhà cung cấp dịch vụ làm việc cùng nhau. Những điều kiện cơ bản này cũng mang lại lợi ích cho các nghệ sĩ Việt Nam.

Cơ hội dài hạn hơn là phát triển những buổi hòa nhạc và lễ hội Việt Nam mà mọi người sẵn sàng đi du lịch để tham dự. Một lễ hội địa phương có thể kết hợp âm nhạc đương đại với nhạc cụ truyền thống, nghề thủ công và ẩm thực. Các công ty lữ hành có thể cung cấp những chuyến tham quan liên quan đến các địa điểm di sản. Những mối liên kết như vậy hoạt động tốt nhất khi các doanh nghiệp cùng lập kế hoạch và mang đến cho du khách những lý do rõ ràng để ở lại lâu hơn.

Quyền sở hữu cần được đặc biệt chú ý. Doanh thu bán vé mang lại nguồn thu ngay lập tức, trong khi các bản ghi âm, quyền phát trực tuyến và sản phẩm được cấp phép có thể tạo thu nhập về sau. Nghệ sĩ và nhà sản xuất cần hiểu những quyền này trước khi ký hợp đồng. Việc thanh toán công bằng và quyền sở hữu rõ ràng tạo cho họ lý do mạnh mẽ hơn để đầu tư vào dự án tiếp theo.

Phát triển nhân tài

Có năm bước có thể thực hiện để phát triển nhân tài hội tụ.

Thứ nhất, các trường đại học nên bắt đầu bằng những chương trình liên kết thực tiễn. Các đại học quốc gia, cơ sở kỹ thuật, trường nghệ thuật và trường đại học kinh tế có những thế mạnh khác nhau và có thể chia sẻ các học phần cũng như cùng hướng dẫn dự án. Những viện mới có thể hữu ích khi nhu cầu đã rõ ràng, nhưng hợp tác có thể bắt đầu trước khi một tổ chức mới được thành lập.

Một dự án có thể yêu cầu sinh viên kỹ thuật, lịch sử và thiết kế phát triển một trải nghiệm bảo tàng tương tác. Một dự án khác có thể đưa sinh viên kinh doanh làm việc cùng các nhạc sĩ để lập kế hoạch cho một buổi hòa nhạc và mô hình doanh thu của nó. Đại học Kinh tế Quốc dân có thể đóng góp chuyên môn về tài chính, marketing, khởi nghiệp và chính sách. Các đối tác kỹ thuật và nghệ thuật có thể đóng góp những kỹ năng chuyên môn của họ.

Một điểm khởi đầu hữu ích là một nhóm nhỏ các dự án được triển khai trong một năm học. Mỗi nhóm nên có một giảng viên hướng dẫn của trường đại học và một đối tác trong ngành. Sinh viên có thể thử nghiệm công việc của mình với người dùng và giải thích những gì họ đã thay đổi sau khi nhận phản hồi. Kết quả sẽ cung cấp cho các trường đại học bằng chứng để cải thiện các học phần trước khi mở rộng. Cách tiếp cận này giúp những bước đầu tiên có thể quản lý được và làm cho việc học trở nên cụ thể.

Các chương trình này cần những cơ chế hoạt động công nhận việc giảng dạy và hướng dẫn chung. Sinh viên nên được công nhận tín chỉ cho các dự án liên kết. Giảng viên nên có thời gian làm việc với đồng nghiệp ngoài khoa của mình. Các studio, bảo tàng và công ty trò chơi điện tử nên giúp xác định nhiệm vụ và đánh giá kết quả. Hợp tác phải là một phần của hoạt động giảng dạy thông thường, thay vì một sự kiện thỉnh thoảng mới diễn ra.

Thứ hai, việc giảng dạy nên chú trọng hơn đến đặt câu hỏi và đưa ra nhận định. AI có thể giúp sinh viên tìm kiếm, soạn thảo, dịch thuật và thử nghiệm ý tưởng. Sinh viên vẫn cần kiểm tra bằng chứng, giải thích các lựa chọn và chịu trách nhiệm về công việc của mình. Việc đánh giá nên xem xét quá trình này cũng như sản phẩm cuối cùng.

Cuốn sách The Marginal Man của Baek Young-jae đưa ra một cách hữu ích để suy nghĩ về những khả năng này. Dựa trên các cuộc phỏng vấn với những người đã chuyển đổi giữa các nghề nghiệp, cuốn sách nhấn mạnh sự tự nhận thức, khả năng thích ứng, chấp nhận rủi ro hợp lý, sự kết nối giữa các lĩnh vực và tính tò mò. Những phẩm chất này có thể được rèn luyện thông qua các nhiệm vụ không quen thuộc, dự án nhóm và phản hồi trung thực. Chúng nên hỗ trợ kiến thức chuyên môn sâu.

Thứ ba, kết nối giáo dục với nhu cầu của các doanh nghiệp sáng tạo. Việt Nam cần các nhà sản xuất, kỹ sư âm thanh, người quản lý nghệ sĩ, chuyên gia bản quyền và nhân viên kinh doanh quốc tế bên cạnh nghệ sĩ biểu diễn và lập trình viên. Các khóa học ngắn hạn và đào tạo tại nơi làm việc có thể giúp những người đang có việc làm. Các doanh nghiệp nhỏ hơn cũng cần được tiếp cận tư vấn thực tiễn về hợp đồng, tài chính và phân phối.

Nguồn tài trợ nên phù hợp với những rủi ro của công việc sáng tạo. Các khoản tài trợ cho giai đoạn phát triển ban đầu, những dự án thí điểm nhỏ và các cuộc thi minh bạch có thể giúp các nhóm thử nghiệm ý tưởng. Các nhà đầu tư tư nhân nên có thông tin rõ ràng về quyền sở hữu, chi phí và doanh thu có thể có. Hỗ trợ công nên được đánh giá dựa trên những kết quả hữu ích, bao gồm các kỹ năng được phát triển và những sản phẩm tiếp cận được khán giả.

Thứ tư, phối hợp văn hóa, du lịch và thương mại chặt chẽ hơn. Một địa điểm quay phim có thể trở thành một phần của tuyến du lịch. Một chương trình âm nhạc có thể giới thiệu ẩm thực và thiết kế địa phương. Một trò chơi điện tử có thể thu hút sự quan tâm đến lịch sử Việt Nam. Những mối liên kết như vậy cần được lập kế hoạch cẩn thận để hoạt động quảng bá thương mại phù hợp một cách tự nhiên với tác phẩm và trải nghiệm của khán giả.

Chính quyền địa phương có thể hỗ trợ bằng cách làm rõ các thủ tục và kết nối các doanh nghiệp liên quan. Các cơ quan quốc gia có thể hỗ trợ tham gia các thị trường phim, hội chợ sách và triển lãm trò chơi điện tử. Tiến bộ nên được đo lường thông qua khán giả quay trở lại, doanh số sản phẩm được cấp phép, hợp đồng xuất khẩu và thu nhập của những người sáng tạo Việt Nam. Chỉ riêng số lượng sự kiện cho chúng ta biết rất ít về giá trị lâu dài.

Thứ năm, xây dựng các quan hệ đối tác quốc tế đồng thời tạo không gian cho những người sáng tạo làm việc. Người Việt Nam ở nước ngoài có thể hỗ trợ dịch thuật, sản xuất và tiếp cận thị trường. Các trường đại học và công ty Hàn Quốc có thể cung cấp hoạt động đào tạo và dự án chung. Quan hệ đối tác sẽ hữu ích hơn khi chúng bao gồm công việc thực tế và trách nhiệm rõ ràng, thay vì chỉ có các chuyến thăm và thỏa thuận.

Nhà nước có vai trò quan trọng trong cơ sở hạ tầng, bảo vệ bản quyền và các điều kiện thị trường công bằng. Hoạt động hỗ trợ cần có các quy định minh bạch và trách nhiệm giải trình. Trong khuôn khổ đó, nghệ sĩ và doanh nghiệp cần có không gian để lựa chọn chủ đề, thử nghiệm các hình thức mới và học hỏi từ thất bại. Năng lực sáng tạo dài hạn cần thời gian để phát triển và không thể chỉ được đánh giá bằng thành công thương mại trước mắt.

Một làn sóng V-Wave sẽ phát triển thông qua nhiều quyết định được đưa ra bởi sinh viên, giảng viên, nghệ sĩ, doanh nghiệp và các cơ quan công quyền. Một số dự án sẽ tiếp cận lượng khán giả lớn. Những dự án khác sẽ phục vụ các cộng đồng nhỏ hơn hoặc giúp bảo tồn tri thức văn hóa. Cả hai đều có thể đóng góp cho đời sống văn hóa mạnh mẽ hơn và một nền kinh tế sáng tạo có năng lực cao hơn.

Nhiệm vụ trước mắt là làm cho việc hợp tác trở nên dễ dàng hơn. Các trường đại học có thể mở các học phần liên kết. Các công ty có thể cung cấp những dự án thực tế. Các cơ quan công quyền có thể cải thiện thủ tục và bảo vệ quyền lợi. Những người sáng tạo có thể tìm các đối tác giúp họ tiếp cận khán giả mới trong khi vẫn giữ quyền kiểm soát đối với công việc của mình.

Đất nước đã có những câu chuyện xứng đáng được lan tỏa. Đất nước cần thêm những con người có thể đưa những câu chuyện đó vượt qua ranh giới nghề nghiệp và quốc gia. Khi khán giả đến Việt Nam vì các nghệ sĩ Việt Nam, và các tác phẩm Việt Nam có được vị trí lâu dài ở nước ngoài, V-Wave sẽ có một nền tảng vững chắc.

TS. Gyeng-Chul Kim, Cựu giáo sư tại KAIST và Giám đốc vận hành (COO) của VINATECH tại Việt Nam

GS.TS Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo tại Đại học Kinh tế Quốc dân